خاتم کاری، هنری فوق‌العاده اصیل و جذاب

خاتم کاری از آن هنرهای افسانه‌ای است، برخی از استادان خاتم‌ساز هنوز بر این عقیده‌اند که« هنر خاتم‌سازی معجزه حضرت ابراهیم(ع) است». شواهد بسیاری موجود است که شهر شیراز را خاستگاه خاتم کاری و پایتخت خاتم کاری ایران می‌دانند. هرچند که در دوران صفویه این هنر به اصفهان منتقل شد و در اصفهان به‌عنوان پیشه به تولید انبوه رسید.

در این مقاله قصد داریم تا نگاهی مختصر به این هنر فوق‌العاده اصیل و جذاب بپردازیم. پس اگر علاقمند هستید، با چیکا همراه شوید.

الف- خاتم کاری

در دایره المعارف فارسی، خاتم کاری« هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزائیک، با مثلث‌های کوچک» تعریف شده است. طرح‌های گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده که این اشکال هندسی را با قراردادن مثلث‌های کوچک در کنار هم نقش‌بندی می‌کنند.

مثلث‌ها را از انواع چوب، فلز و استخوان می‌سازند. هرچه مثلث‌ها ریزتر و ظریف‌تر باشند، خاتم مرغوب‌تر است. در یک طرح خاتم، برای ساختن کوچک‌ترین واحد هندسی، حداقل سه مثلث و برای بزرگ‌ترین آن، حداکثر چهارصد مثلث به کار می‌رود.

این هنر به شیوه‌ی امروزی قبل از صفویه و در عهد استیلای ایلخان مغول بر ایران و به دنبال پیدایش رابطه مستقیم بین ایران و چین، به ایران راه یافته است. برخی دیگر از محققان نیز معتقدند که خاتم کاری در دوره دیلمان در ایران و در شهر شیراز پایه‌گذاری شد و در عصر صفویه به اوج شکوفایی رسید. زیرا از طرفی حمایت حکومت از هنرمندان و از دیگر سو ایجاد روابط بازرگانی با کشورهای دور و نزدیک به گسترش هنر خاتم کمک کرد.

در ایران پیش از اسلام نیز گونه‌ای خاتم کاری رواج داشته و شیوه کار آن چنین بوده که از چوب یکرنگ مکعب‌هایی به اضلاع چهار میلی‌متر می‌بریدند و با طرح‌های گوناگون روی صفحه‌ای نصب و میخکوب می‌کردند و این شیوه تا چند قرن پس از اسلام هم متداول بوده است. از این نوع خاتم کاری، منبری در مسجد جامع عقیق شیراز به‌یادگار باقی مانده است.

همچنین بخوانید:

10 صنایع دستی پرفروش و پرطرفدار

ب- مراحل ساخت خاتم

در ابتدا ابزاری برای این‌کار لازم است که عبارتند از: گیره‌ فلزی، سوهان، چکش، گاز انبر، اره سیم ساب‌دار، مثلث ساب، مغار، متر فلزی، خط‌کش ثابت و خط کش تیردار، گونیا و پرگار.

هنرخاتم کاری در دو مرحله انجام می‌شود:

اول- خاتم سازی: شامل عملیاتی از قبیل طراحی خاتم، تهیه مواد و مصالح، برش مصالح اولیه، ترکیب و ایجاد گل، ساخت قامه (جسم مکعب مستطیلی شکل دارای میانگین طول 40 سانتی متر و عرض 10 سانتی متر و قطر 3 سانتی متر از چوب یا خاتم)، برش آن و نهایتا تهیه لایه خاتم است.

دوم- خاتم کاری: شامل طراحی زیرسازی، طراحی چسباندن لایه‌های خاتم بر روی زیرکار، پرداخت و جلاکاری اشیای خاتم کاری است.

ج- روش ساخت خاتم

در خاتم کاری چوب، استخوان یا فلز را به صورت منشورهای مثلث القاعده برش می‌دهند. سپس آن‌ها را به گونه‌ای کنار هم قرار می‌دهند که برش عرضی این مثلث‌های واحد، دارای اشکال هندسی منظم باشد. در مرحله بعد با سریش، برش‌های نازک را با نظم و ترتیب خاصی روی ورقه نازک چوبی می‌چسبانند. پس از خشک شدن، ورقه‌ها را روی اشیای مورد نیاز جهت تزئین نصب می‌کنند.

(لازم به توضیح است که در برخی موارد از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت مانند پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی هم در طرح خاتم کاری استفاده می‌شود.)

انواع چوب از مهمترین مصالح خاتم سازی است. چوب‌هایی شامل عناب، نارنج، افرا، گردو، کیکم، تبریزی، شمشاد، آبنوس، فوفل و بتم. چوب مورد استفاده نیز باید دارای رنگ و بافت مناسبی بوده و گره و ترک نداشته باشد.

انواع استخوان نیز به علت استحکام و رنگ سفید آنها در ساخت خاتم به کار می‌روند. استخوان‌های شتر، اسب، گاو، همچنین عاج طبیعی فیل و عاج مصنوعی در خاتم کاربرد زیادی دارد.  امروزه و از آنجائیکه تهیه استخوان شتر مشکل است، از چوب نارنج به جای استخوان شتر استفاده می‌کنند.

برای استقامت خاتم ساخته شده و مراقبت از آن، از فلزات رنگی در خاتم سازی استفاده می‌شود. معمولا نقره و آلومینیوم برای رنگ سفید و طلا، مس یا برنج برای رنگ زرد مورد استفاده قرار می‌گیرند.

استادکاران برای ایجاد رنگ‌های متفاوت در خاتم کاری، از روش‌های مختلفی استفاده می‌کنند. مثلا برای ایجاد رنگ سبز از ترکیب نشادر، براده مس و سرکه تهیه بهره می‌برند. استخوان‌های بریده شده را در ظرف حاوی محلول رنگی می‌ریزند و مدت شش ماه در معرض نور خورشید قرار می‌دهند.

د- مراحل تولید خاتم

ابتدا انواع چوب‌ها و استخوان‌ها را در رنگ‌های مختلف تهیه کرده و با ابزار مخصوص خود به طول 30 سانتی‌متر و قطر 1تا 5/2میلی‌متر می‌برند. از آن‌ها مثلث‌هایی تهیه می‌شود که پس از سوهان کاری تمام اضلاع آن به حالت دلخواه و مطابق با طرح می‌آید.

برای تکمیل طرح به مفتول‌های سیمی به صورت مثلث نیاز است که برای آماده‌سازی آن‌ها نیز مراحل مختلفی طی می‌شود.

استادکار برای درست کردن خاتم، ابتدا طرح شکلی که مد نظر دارد را می‌کشد و این مثلث‌های چوبی، استخوانی و فلزی با دستان با مهارت و استادانه هنرمند در کنار هم قرار می‌گیرند و با سریش ‌چسبیده و به وسیله نخ محکم می‌گردند. به این مرحله ساخت «پره» می‌گویند.

بعد از چند ساعت نخ‌ها باز شده و اضلاعِ طرح سوهان کاری می‌شود. چهار عدد از پره‌های ساخته شده را در کنار هم قرار می‌دهند و مجدداً با چسب به هم می‌چسبانند. به این مرحله ساخت «توگلو» می‌گویند.

مرحله‌ی بعدی خاتم کاری که به «گل پیچی» مشهور است، شش ضلعی‌های منظم آماده می‌شوند که به آن «شمسه» می‌گویند. در اطراف هر ضلع، شش سیم به‌وسیله سریش چسبانده می‌شود که نتیجه آن یک طرح ستاره‌ای است، این طرح‌ها تکرار می‌شوند.

با چند مرحله برش‌کاری و چسبانده لایه‌های بسیار نازک چوب در اطراف آن، طرح اولیه یک خاتم به وجود می‌آید. تمامی این مراحل از ابتدا تا تا پایان بیش از 400 مرحله‌ است.

هـ- روغن‌کاری و جلا

اصولا سطح خاتم کاری به دو علت روغن زده می‌شود. اول براق شدن خاتم، و دوم حفاظت آن در مقابل رطوبت، گرما و سرما.

در گذشته برای این کار، روغن جلا یا سندلوس (شیره درخت کاج) به کار می‌رفت. بعد‌ها از روغن هاویلوکس استفاده شد و امروزه از پلی استر استفاده می‌کنند.

و- خصوصیات یک خاتم مرغوب

ـ صافی سطح‌کار و خالی نبودن هیچ جای خاتم

ـ یکنواخت بودن رنگ و مصالح به کار رفته

ـ عدم تغییر در رنگ و شکل

ـ مشخص نبودن ترمیم و بتونه کاری‌ها در سطح کار

ـ  قرینه بودن تمامی گل‌ها و اشکال درسطح کار، زوایا و اضلاع

ـ دقیق و مهندسی بودن اساس و ساختمان طرح که تمامی ابعاد با هم همسان، قرینه و یک اندازه باشند.

ـ رنگ کاری و روکش دادن ماهرانه و بدون خدشه و عیب

ـ نقش‌ها و مثلث‌ها هر چه ریزتر باشند کیفیت و ارزش کار بیشتر است.

تهیه شده در تحریریه چیکا