فرارسیدن شب یلدا و جشن گرفتن آن در انتهای پاییز، به بخش جدایی ناپذیر زندگی ما ایرانیان تبدیل شده است. اما با اینکه بخش قابل توجهی از جمعیت ایران برای دورهمی یلدا و جذابیت های آن در پاییز لحظه شماری می کنند، کمتر پیش می آید که کسی را پیدا کنید که از فلسفه و آداب و رسوم مرتبط با این رویداد مشهور تقویم ایران مطلع باشد. با ما در مجله چیکا همراه باشید تا در این مورد بیشتر یاد بگیرید و متوجه شوید که این رویداد چقدر با تاریخ کشورمان عجین شده است.
شب یلدا یا شب چله یعنی چه؟
این قسمت از سلامت و سبک زندگی شما را میهمان داستان شب چله یا همان شب یلدا می کند. شب یلدا یکی از رویدادهایی است که از گذشته در ایران به عنوان یک جشن ملی شناخته شده است. در این شب، انقلاب زمستانی اتفاق می افتد. انقلاب زمستانی یک رویداد نجومی است که به خاطر زاویه خورشید با زمین، کوتاه ترین روز و بلندترین شب سال شکل می گیرد.
نام آن از زبان سریانی وارد فارسی شده است، زبانی که در گذشته در منطقه خاورمیانه یکی از زبان های شناخته شده بوده و بیشتر از همه در میان مسیحیان بین النهرین تا مدیرانه رواج داشته است. در سریانی یلدا به معنای زایش و تولد دوباره است.
در فرهنگ عامه نام دیگر یلدا شب چله است. علت این نامگذاری به اصطلاح «چله بزرگ» و «چله کوچک» برمیگردد، دو بازه زمانی که یکی به چهل روز اول زمستان و دیگری که بیست روز آخر آن اشاره می کند. شب چله زمانی است که چله بزرگ آغاز می شود و به عبارت دیگر در این زمان پاییز رسماً به پایان می رسد.
آداب و رسوم فراوانی در ارتباط با این شب مطرح می شوند که برخی از آنها متعلق به دوران باستان بوده و برخی دیگر به مرور زمان در سده های اخیر وارد فرهنگ عامه شده اند. در ادامه نگاهی به هر دو سمت کهن و مدرن این آداب و رسوم می اندازیم.
تاریخچه شب یلدا
اول بد نیست تاریخچه این جشن را با هم بررسی کنیم. یلدا از 500 سال قبل از میلاد مسیح و زمان داریوش کبیر، امپراتور هخامنشی وارد تقویم رسمی ایران شده است، گرچه برخی آثار باستانی تاریخچه آن را تا 7000 سال قبل هم اثبات می کنند.
در دوران باستان که کشاورزی و تغییر فصل ها بخش بسیار حیاتی از زندگی انسان بود، رویدادهای نجومی مانند اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی در میان تمدن های بزرگ مثل ایران کاملا شناخته شده بودند. اقوام ایران باستان به خوبی می دانستند که چه زمانی باید انتظار سرما و سوز زمستانی را داشته باشند و چه زمانی روزها بلندتر و کوتاه تر می شد.
نتیجه این دانسته ها، شناخت شب چله به عنوان بلندترین شب سال است. از آنجایی که در آن دوران با تاریک شدن هوا بسیاری از کسب و کارها هم برای روز به کار خود پایان می دادند، این شب کم کم برای دور هم جمع شدن و جشن گرفتن انتخاب شد.
در دوران بعد از اسلام هم اهمیت این رویداد حفظ شد. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه این شب را «میلاد اکبر» و روز پس از آن را «خور» می نامد. قانون مسعودی نیز روز اول دی ماه را به نام «خرم روز» یا «خُره روز» می شناسد. برخی آثار از جشن گرفتن آن از هند تا اردن هم خبر می دهند که نشان دهنده ریشه دواندن این سنت در فرهنگ های مختلف خاورمیانه است.
آداب و رسوم شب یلدا
آداب و رسوم شب چله بیش از همه با دور هم جمع شدن و خوشگذرانی های فامیلی و خانوادگی و حتی مراسمات ازدواج گره خورده است. بعضی از این آداب، از ایران باستان گرفته شده اند، مانند رنگ قرمز که حضور فعالی در سفره و تزئینات این جشن دارد. اما برخی دیگر به مرور زمان وارد آن شده اند که اقتضای تغییرات جامعه و اثرات فرهنگی و دینی بوده اند. هر دو گروه رسم و رسوم را در ادامه بیشتر بررسی می کنیم.
1. ایران باستان
برای ایرانیان باستان رنگ قرمز نماد نور خورشید بود و از آنجایی که شب یلدا بلندترین شب سال بود، ایرانیان سعی می کردند به خورشید و نعماتی که با تابش خود برایشان به ارمغان می آورد فکر کنند. با تزئین خانه ها و سفره ها به رنگ قرمز، ایرانیان باستان نشان می دادند که منتظر طلوع خورشید بعد از تاریکی طولانی هستند و سعی می کردند امیدواری، صبوری و خوشبینی را در زندگی مورد تأکید قرار بدهند. کل خانواده شب را بیدار می ماندند و طلوع آفتاب را دور هم تماشا می کردند.
به همین دلیل است که خوراکی هایی مثل سیب قرمز، انگور قرمز، لبو، انار و هندوانه جزء لاینفک این شب به حساب می آیند. تزئین سفره با شال و پارچه های قرمز در بین اقوام مختلف رواج داشته است و تنقلات شیرین مثل کشمش، برگه زردآلو، قیسی، جوزقند، انجیر و خرما به کرات در این شب مورد استفاده بوده است. بسیاری از ایرانیان باستان در این جشن چای، به خصوص چای پررنگ هم می نوشیدند.
گرچه به صورت عمومی در این شب دور هم جمع شدن در خانه بزرگترهای فامیل مرسوم بوده است، اما در بسیاری از نقاط ایران کادو دادن به زوج هایی که تازه ازدواج کرده اند هم رواج داشته است. بزرگترهای فامیل در این گردهمایی ها افراد فامیل که با هم کدورت داشتند آشتی می دادند. دشمنی ها در این جشن کنار گذاشته می شد تا همه فامیل در کنار هم، طولانی ترین شب سال را از سر بگذرانند.
2. دوران اسلام تا دوره مدرن
پس از اسلام کم کم سنت های باستان با مزامین مذهبی و اسلامی ترکیب شد. در شب یلدا در دوران پس از اسلام، قرآن خوانی، گرفتن فال حافظ و شاهنامه خوانی جزو مهمترین آداب و رسومی است که به صورت مشترک در میان تمام اقوام مشاهده می شود. با این حال هر کدام از اقوامی که این شب را جشن می گیرند رسم و رسومات خاص خود را هم به آن افزوده اند.
در خطه آذربایجان، هموطنان ترک زبان در شب چله خنچه های تزئین شده را به خانه تازه عروس خانواده می فرستند که باید با هندوانه، آجیل، انواع میوه ها و شال قرمز تزئین شده باشد. چله نشینی تا صبح و خوردن مرکبات، انار و ماهی پلو هم در این منطقه از کشورمان رایج است. تزئین و پخت ماهی با رب انار هم در میان مردمان گلستان، مازندران و گیلان رواج یافته است.
در اصفهان کرسی نشینی خانواده تا صبح رواج دارد و نوشیدنی محبوب یلدا هم مخلوط برف و شیره انگور است که البته چند سالی است در ایران به خاطر کاهش بارش برف های پاییزی کمتر انجام می شود. در غرب اصفهان و به خصوص در میان بختیاری ها، خوردن گندم برشته و کدو تنبل آب پز بسیار محبوب است و آش کشک هم به عنوان یک خوراکی رایج شناخته می شود.
خراسانی ها برای این جشن کفبیخ درست می کنند، نوعی شیرینی با شربت سنتی که سنت های متعددی با آن همراه بوده و شکل نهایی آن شبیه گز اصفهان است. عروسی گرفتن در این زمان در خراسان مورد توجه بوده است و به خصوص حنا بندان را در این شب به کرات انجام می دهند. همچنین مثل آذربایجان، در خراسان هم خانواده برای نوعروس هایشان هدیه و خنچه می برند.
در خوزستان توجه خاصی به هندوانه یلدا می شود. رسم است که ریش سفیدهای فامیل در این جشن شخصاً از جوانترها با آجیل و شیرینی پذیرایی کنند. همچنین چله نشینی تا سحر هم یک موضوع بدیهی است که با نشستن دور کرسی همراه می شوند. اقوام خوزستان داستان قارون هیزم شکن را برای هم تعریف می کنند که در این شب برای فقرا چوب می آورد و با طلوع خورشید چوب ها به طلا تبدیل می شدند. بنابراین بیدار ماندن برای استقبال از قارون بخشی از سنت های آنها شده است.
در سیستان هم خانواده ها دور هم شیرینی هایی مثل ستو، شیرینک، حلوا و انواع تخمه می خورند و تا صبح بیدار می مانند. ساز زدن و چوب بازی هم در این مراسم رواج خاصی دارد. در سیستان یلدا در سه شب متوالی به نام های «چله بزرگ»، «چله متوسط» و «چله کوچک» جشن گرفته می شود و اکثراً هم شاهنامه خوانی و گوش دادن به قصه های بزرگترهای فامیل، سرگرمی اصلی هر سه شب است.
سخن پایانی
در این مطلب در مجله چیکا تلاش کردیم مخاطبان عزیز را با فلسفه جشن یلدا و آداب و رسومی که در این شب مورد توجه قرار می گیرند آشنا کنیم. همان طور که می توانید متوجه شوید، شب یلدا تاریخی چند هزار ساله دارد و از آنجایی که همچنان در فرهنگ ما مورد توجه قرار می گیرد، دانستن جزئیات آن اهمیت پیدا می کند. می توانید به مقالات مشابهی که برای آشنایی با خوراکی ها و سرگرمی های شب یلدا تهیه کرده ایم هم سری بزنید تا در این خصوص بیشتر بدانید.
چیکا همراه لحظه ها
Comments